Jedna kultura, różne pochodzenie – znaczenie badań DNA na przykładzie Awarów
Grafika wygenerowana przy pomocy Chat GPT
Migracje ludów wczesnośredniowiecznej Europy od lat stanowią przedmiot badań archeologów, historyków i antropologów biologicznych. Szczególne zainteresowanie wzbudzają Awarowie, czyli lud pochodzenia stepowego, który w VI wieku naszej ery pojawił się w Europie Środkowej po upadku swojego państwa w Azji Centralnej. Pewne badania opublikowane w czasopiśmie Nature rzuciły nowe światło na funkcjonowanie społeczności awarskich dzięki analizie starożytnego DNA (ang. ancient DNA), pozyskanego ze szczątków ludzkich. Naukowcy wykazali, że mimo wspólnej kultury materialnej i podobnych zwyczajów pogrzebowych, różne grupy Awarów pozostawały przez wiele pokoleń biologicznie odrębne. Oznacza to, że ludzie żyjący obok siebie przez około 200 lat mogli mieć zupełnie różne pochodzenie genetyczne, a jednocześnie funkcjonować w obrębie jednej kultury.
Badacze przeanalizowali szczątki 722 osób pochodzących z cmentarzysk zlokalizowanych w rejonie Kotliny Wiedeńskiej na terenie dzisiejszej Austrii. Najważniejsze stanowiska archeologiczne obejmowały Leobersdorf oraz Mödling-An der Goldenen Stiege. Oprócz tego przebadano również mniejsze grupy pochówków oraz cmentarzysko Wien-Csokorgasse. Materiał kostny pobierano głównie z części skalistej kości skroniowej. Naukowcy wykorzystali nowoczesne techniki izolacji i sekwencjonowania DNA, pozwalające odczytać setki tysięcy markerów genetycznych nawet z bardzo zdegradowanego materiału biologicznego. Zastosowano również analizę polimorfizmów pojedynczego nukleotydu SNP (ang. single nucleotide polymorphism), które są drobnymi zmianami w materiale genetycznym umożliwiającym określenie pokrewieństwa i pochodzenia populacyjnego.
Jednym z najważniejszych odkryć było stwierdzenie ogromnych różnic genetycznych pomiędzy dwoma sąsiadującymi społecznościami. Ludzie pochowani w Leobersdorf wykazywali dominujący komponent wschodnioazjatycki. Średnio około 70% ich genomu przypominało populacje z terenów Mongolii i regionu Amuru. Z kolei mieszkańcy Mödling mieli niemal wyłącznie pochodzenie europejskie. Co szczególnie zaskakujące, obie społeczności dzieliło zaledwie około 20 kilometrów, a ich kultura materialna była niemal identyczna. W grobach znajdowano podobne ozdoby, pasy, naczynia oraz wyposażenie charakterystyczne dla późnego okresu awarskiego. Archeologicznie wyglądały więc jak jedna społeczność, jednak genetycznie były niemal całkowicie odmienne.
Do określenia podobieństw genetycznych naukowcy wykorzystali analizę głównych składowych PCA (ang. principal component analysis). Jest to metoda pozwalająca zobaczyć podobieństwa pomiędzy populacjami na wykresie genetycznym. Wyniki pokazały, że osoby z Leobersdorf grupowały się bliżej współczesnych populacji Azji Wschodniej, natomiast osoby z Mödling przypominały populacje europejskie. Co więcej, różnice te utrzymywały się przez około sześć pokoleń, co sugeruje istnienie trwałej bariery reprodukcyjnej. Innymi słowy, mieszkańcy tych dwóch społeczności bardzo rzadko zawierali związki między sobą.
Badacze odtworzyli także ogromne drzewa genealogiczne dawnych społeczności. Dzięki analizie pokrewieństwa udało się zrekonstruować rodowody obejmujące nawet kilkaset osób. W przypadku Leobersdorf zidentyfikowano sześciopokoleniową rodzinę obejmującą ponad 100 osób, natomiast w Mödling odtworzono sieć pokrewieństw liczącą około 356 osób. Było to możliwe dzięki analizie segmentów DNA identycznych przez pochodzenie. Są to fragmenty genomu odziedziczone po wspólnych przodkach. Im więcej takich fragmentów mają dwie osoby, tym bliżej są spokrewnione.
Analizy wykazały dominację społeczeństwa patrylinearnego i patrylokalnego. Patrylinearność oznacza dziedziczenie statusu oraz przynależności rodzinnej po linii ojca, natomiast patrylokalność polega na tym, że kobieta po zawarciu małżeństwa przeprowadza się do społeczności mężczyzny. Potwierdzały to zarówno dane genetyczne, jak i archeologiczne. Mężczyźni w obrębie jednego cmentarzyska byli ze sobą blisko spokrewnieni, natomiast kobiety miały bardziej zróżnicowane pochodzenie. W Leobersdorf większość mężczyzn należała do haplogrupy chromosomu Y oznaczonej jako C2b, charakterystycznej dla populacji Azji Wschodniej. Z kolei mitochondrialne DNA dziedziczone po matce, było dużo bardziej różnorodne, co sugeruje napływ kobiet z różnych grup.
Naukowcy odkryli także brak kazirodztwa mimo funkcjonowania zamkniętych społeczności. Analizowano tak zwane regiony homozygotyczności ROH (ang. runs of homozygosity). Wysoki poziom takich regionów wskazuje na bliskie pokrewieństwo rodziców. W badanych populacjach praktycznie nie stwierdzono takich przypadków, co oznacza, że partnerów wybierano spoza najbliższej rodziny. Jednocześnie dobór partnerów odbywał się najczęściej w obrębie grup o podobnym pochodzeniu genetycznym, co utrzymywało odrębność biologiczną społeczności.
Bardzo interesującym odkryciem było również zidentyfikowanie związków lewiratowych. Lewirat to zwyczaj, w którym wdowa po śmierci męża zostaje żoną jego brata lub innego męskiego krewnego. Takie praktyki były znane z wielu społeczeństw stepowych Azji Centralnej. Dzięki analizom genetycznym badacze mogli wykazać istnienie takich relacji w praktyce. W Mödling oraz Leobersdorf odnaleziono przypadki kobiet mających dzieci z kilkoma spokrewnionymi ze sobą mężczyznami. W niektórych przypadkach relacje obejmowały nawet kilka pokoleń jednej rodziny.
Badacze analizowali również cechy fenotypowe, czyli związane z wyglądem zewnętrznym. Oceniano między innymi geny odpowiadające za pigmentację skóry, kolor oczu czy tolerancję laktozy. Okazało się, że mimo wysokiego udziału pochodzenia azjatyckiego część mieszkańców Leobersdorf posiadała warianty genów związane z jaśniejszą skórą. Nie było więc wyraźnej granicy fenotypowej pomiędzy obiema społecznościami. To ważne odkrycie pokazuje, że wygląd zewnętrzny nie zawsze odzwierciedla dokładnie pochodzenie genetyczne.
Istotnym elementem badań była również integracja danych archeologicznych, antropologicznych i historycznych. Naukowcy nie ograniczyli się jedynie do DNA. Analizowali wyposażenie grobów, orientację pochówków, rozmieszczenie grobów na cmentarzyskach, ślady chorób i urazów na kościach oraz datowanie radiowęglowe. Łącznie sklasyfikowano ponad 15 tysięcy zabytków archeologicznych. Dzięki temu możliwe było powiązanie statusu społecznego z relacjami biologicznymi. Osoby posiadające bogatsze wyposażenie grobowe częściej były silniej powiązane genetycznie z centralnymi rodami społeczności.
Badanie pokazało również, że kultura może rozprzestrzeniać się niezależnie od migracji ludzi. Wcześniej archeolodzy przypuszczali, że podobne przedmioty znajdowane na różnych stanowiskach świadczą o przemieszczaniu się całych populacji. Tymczasem wyniki sugerują, że elementy kultury awarskiej mogły być przejmowane przez lokalne społeczności bez większego przepływu genów. To bardzo ważny wniosek dla współczesnej archeologii, ponieważ pokazuje, że podobieństwo kulturowe nie musi oznaczać wspólnego pochodzenia biologicznego.
Autorzy podkreślają, że proces mieszania się populacji w przeszłości był znacznie bardziej skomplikowany, niż wcześniej zakładano. Nie doszło ani do całkowitego zastąpienia lokalnej ludności przez przybyszów ze stepów, ani do pełnego wymieszania wszystkich grup. Zamiast tego powstała mozaika społeczności utrzymujących wspólną kulturę, ale zachowujących własne strategie małżeńskie i odrębność biologiczną. Badanie stanowi jeden z najbardziej szczegółowych przykładów pokazujących, jak funkcjonowały społeczeństwa wczesno- średniowiecznej Europy oraz jak wielkie znaczenie miały relacje rodzinne, zwyczaje małżeńskie i struktury społeczne w kształtowaniu genetyki dawnych populacji.
Literatura:
Wang K., Tobias B., Pany-Kucera D., Berner M., Eggers S., Gnecchi-Ruscone G.A., Zlámalová D., Gretzinger J., Ingrová P., Rohrlach A.B., Tuke J., Traverso L., Klostermann P., Koger R., Friedrich R., Wiltschke-Schrotta K., Kirchengast S., Liccardo S., Wabnitz S., Vida T., Geary P.J., Daim F., Pohl W., Krause J., Hofmanová Z. (2025). Ancient DNA reveals reproductive barrier despite shared Avar-period culture. Nature, 638(8049), 1007–1014.
Gnecchi-Ruscone G.A., Nelson E.A., Kassianidou V., Kucera M., Pany-Kucera D., Rohrlach A.B., Papac L., Németh E., Maróti Z., Vitárius A., Anders A., Hajdu T., Szécsényi-Nagy A., Krause J., Hofmanová Z. (2024). Network of large pedigrees reveals social practice of Avar communities. Nature, 629(8012), 376–383.
