Twarz Świętego Mikołaja w świetle antropologii fizycznej
Grafika wygenerowana przy pomocy chat GPT
Współczesny wizerunek Świętego Mikołaja (starszego mężczyzny o rumianej twarzy, białej brodzie i czerwonym stroju) jest wytworem kultury popularnej XIX i XX wieku. Jego pierwowzorem była jednak realna postać historyczna: Mikołaj z Miry, biskup żyjący na przełomie III i IV wieku n.e. na terenie dzisiejszej Turcji.
Antropologia fizyczna oraz medycyna sądowa umożliwiają spojrzenie na tę postać w zupełnie innym świetle, a mianowicie poprzez rekonstrukcję przyżyciowego wyglądu twarzy, opartą na analizie czaszki i danych osteologicznych. Rekonstrukcja ta nie jest fantazją artystyczną, lecz procesem badawczym opartym na metodach naukowych, wykorzystywanych także w identyfikacji niezidentyfikowanych osób.
Mikołaj z Miry był biskupem miasta Myra w Licji (lokalizowanej w Azji Mniejszej), zmarłym około 343 roku n.e. Jego kult rozprzestrzenił się bardzo szybko, a relikwie według tradycji zostały w XI wieku przeniesione do Bari (Włochy), gdzie znajdują się po dziś dzień.
Z punktu widzenia antropologii fizycznej istotne jest to, że:
relikwie przypisywane św. Mikołajowi były badane osteologicznie,
zachowana dokumentacja pomiarowa pozwala na analizę cech morfologicznych czaszki,
istnieją opisy urazów i zmian chorobowych, które dostarczają danych biologicznych o osobniku.
Rekonstrukcja przyżyciowego wyglądu twarzy to metoda stosowana w antropologii fizycznej i sądowej, polegająca na odtworzeniu najbardziej prawdopodobnego wyglądu twarzy na podstawie czaszki. Metoda ta:
wykorzystuje dane anatomiczne,
opiera się na statystycznych wartościach grubości tkanek miękkich,
uwzględnia relacje między kośćmi a mięśniami twarzy.
Nie jest to portret fotograficzny, lecz model biologicznie uzasadniony. Badania relikwii przeprowadzone w XX wieku (m.in. przez Luigi Martino i zespół badaczy w Bari) wykazały, że:
szczątki należą do jednego mężczyzny,
wiek biologiczny w chwili śmierci oceniono na ok. 65–70 lat,
widoczne są zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa i stawów, co sugeruje długotrwałe obciążenia biomechaniczne,
zidentyfikowano złamany nos, który mógł być wynikiem urazu za życia (co koreluje z przekazami o prześladowaniach chrześcijan z IV w.).
Te dane mają kluczowe znaczenie dla rekonstrukcji wyglądu twarzy. Czaszka dostarcza informacji o:
szerokości i wysokości twarzy,
kształcie oczodołów,
projekcji nosa,
ułożeniu szczęki i żuchwy.
U św. Mikołaja stwierdzono (ryc. 1):
szeroką twarz,
masywne łuki jarzmowe,
stosunkowo szeroki nos,
asymetrię nosa związaną z urazem.
Rycina. 1. Grafika przedstawiająca rekonstrukcję twarzy Świętego Mikołaja (biskupa Mikołaja z Miry) opartą na analizie czaszki i metodach antropologii sądowej. Rekonstrukcja została wykonana z wykorzystaniem danych pomiarowych oraz technik komputerowych (źródło: https://www.national-geographic.pl/historia/jak-naprawde-wygladal-swiety-mikolaj-oto-rekonstrukcja-twarzy-biskupa-miry/).
Rekonstrukcja opiera się na punktach anatomicznych, dla których znamy średnie wartości grubości tkanek miękkich dla mężczyzn o określonym wieku i pochodzeniu populacyjnym. Dane te pochodzą z:
badań sekcyjnych,
tomografii komputerowej,
rezonansu magnetycznego.
W przypadku Mikołaja z Miry zastosowano wartości charakterystyczne dla populacji śródziemnomorskiej. Kolejnym etapem jest odtworzenie:
mięśni mimicznych,
mięśni żucia,
relacji mięśni do struktur kostnych.
Ten etap jest w dużej mierze determinowany anatomicznie, gdyż przebieg mięśni twarzy jest u ludzi bardzo podobny. Jednoczenie antropologia sądowa nie pozwala jednoznacznie określić:
koloru oczu,
koloru skóry,
koloru włosów,
długości i stylu brody.
W rekonstrukcjach św. Mikołaja elementy te są dobierane na podstawie:
kontekstu geograficznego,
danych historycznych,
prawdopodobieństwa biologicznego, a nie ikonografii.
Rekonstrukcja wykonana na podstawie danych osteologicznych pokazuje:
mężczyznę o krępej, masywnej twarzy,
szeroki nos z widoczną deformacją pourazową,
głęboko osadzonymi oczami,
wyraźnie zaznaczoną żuchwą,
twarzą noszącą ślady starzenia się.
Ten wizerunek znacząco różni się od współczesnego „świątecznego Mikołaja”, ale jest spójny biologicznie i anatomicznie. Rekonstrukcja twarzy św. Mikołaja ma znaczenie nie tylko kulturowe, ale również naukowe:
pokazuje możliwości antropologii fizycznej w badaniu postaci historycznych,
stanowi przykład zastosowania metod sądowych w archeologii,
uczy ostrożności interpretacyjnej (rekonstrukcja to hipoteza, nie absolutna prawda).
Takie same metody są wykorzystywane m.in. w:
identyfikacji ofiar katastrof,
badaniach masowych grobów,
sprawach kryminalnych.
W tym miejscu warto podkreślić, że:
współczesny wizerunek Świętego Mikołaja nie ma podstaw antropologicznych,
ikonografia odzwierciedla wartości kulturowe, nie biologię,
naukowa rekonstrukcja przywraca historycznemu Mikołajowi ludzki wymiar.
Z perspektywy antropologii jest to przykład, jak nauka może „odczarować” mit, nie odbierając mu znaczenia symbolicznego. Rekonstrukcja przyżyciowego wyglądu św. Mikołaja:
opiera się na rzetelnych danych osteologicznych,
wykorzystuje metody antropologii fizycznej i sądowej,
pokazuje realną postać stojącą za jedną z najbardziej rozpoznawalnych ikon kultury.
W świątecznym czasie przypomina to, że nawet najbardziej magiczne historie mają swoje korzenie w biologii, anatomii i życiu realnych ludzi.
Literatura:
Wilkinson C. 2004. Forensic Facial Reconstruction, Cambridge University Press
Wilkinson C. 2010. Facial Reconstruction – Anatomical Art or Artistic Anatomy? Journal of Anatomy, 216(2): 235-250.
Prag J., Neave R. 1997. Making Faces: Using Forensic and Archaeological Evidence, British Museum Press
Gerasimov M.M. 1971. The Face Finder, J.B. Lippincott Company
Martino L. 1957. Le reliquie di San Nicola di Bari, Rivista di Antropologia
Papal Commission for the Scientific Study of the Relics of St. Nicholas, Bari (1953–1957), dokumentacja osteologiczna.
Blau S., Ubelaker D.H. 2009. Handbook of Forensic Anthropology and Archaeology, Routledge.
White T.D., Black M.T., Folkens P.A. 2011. Human Osteology, Academic Press
