Tatuaże sprzed tysięcy lat: od symboli po współczesną ozdobę
Grafika wygenerowana przy pomocy Chat GPT
Dziś tatuaż to głównie estetyka i autoekspresja. Jednak w przeszłości, zwłaszcza gdy znaki nanoszono na skórę ludzi, których ciała zachowały się do naszych czasów, był to często nośnik znaczeń, pewnych informacji ochronnych, religijnych, tożsamościowych czy wręcz „terapeutycznych”. W dzisiejszym artykule dokonamy przeglądu kilku najważniejszych, dobrze udokumentowanych odkryć starożytnych tatuaży i postaramy się odpowiedzieć na pytanie, jakich informacji mogą nam one dostarczyć o dawnych społeczeństwach.
Ötzi, „Człowiek Lodu” (ok. 3300 p.n.e.)
Na skórze Ötziego z Alp Tyrolskich zidentyfikowano kilkadziesiąt prostych, ciemnych linii i krzyżyków, rozmieszczonych m.in. w okolicach kręgosłupa i stawów. Badacze zasugerowali, że rozmieszczenie części tych znaków pokrywa się z liniami bólowymi i punktami nakłuć i być może pełniły funkcję zabiegów przeciwbólowych (hipoteza „proto-akupunktury”). To rzadki przypadek, gdy tatuaż wiąże się nie tyle z ozdobą, co z praktyką prozdrowotną.
Gebelein (ok. 3350–3100 p.n.e.)
Dwa naturalnie zmumifikowanych ciała z Gebelein w Górnym Egipcie nosiły jedne z najstarszych znanych tatuaży, które przedstawiały możliwe do rozpoznania przedmioty: u mężczyzny przedstawienia byka i muflona, u kobiety — motywy „S-kształtne”. Pokazuje to, że tatuaż był praktyką obecną u obu płci i mógł komunikować cechy, role czy przynależność.
Deir el-Medina (Nowe Państwo, ok. 1300–1070 p.n.e.)
W wiosce rzemieślników królewskich odkryto kobietę z dziesiątkami tatuaży widocznych dopiero w podczerwieni. Wśród motywów są oczy wadżet (inaczej zwane okiem Horusa), bóstwo Bes (w mitologii egipskiej bóg wesela, tańców i rodziny, opiekun kobiet rodzących i dzieci; w starożytnym Egipcie popularne bóstwo domowe odstraszające złośliwe demony), małpy i znaki o silnie ochronnym i sakralnym znaczeniu. Tatuaż staje się tu „przenośnym amuletem”.
Pazyryk (Ałtaj, IV–III w. p.n.e.)
Lodowe groby koczowników z Ałtaju zachowały spektakularne tatuaże w tzw. „stylu zwierzęcym” (jelenie, drapieżniki, fantastyczne stwory). Badania z wykorzystaniem promieniowania podczerwonego odsłaniają nie tylko obrazy, lecz także technikę ich wykonania, pozwalając lepiej zrozumieć rolę tatuażu w budowaniu tożsamości i statusu elit stepowych.
Andy (ok. 1000 lat temu)
Analiza mikroskopowa i chemiczna tatuaży na zmumifikowanym ciele z południowego Peru wykazała użycie różnych barwników w zależności od funkcji: jedne wzory były dekoracyjne, inne zaś prawdopodobnie lecznicze. To ważny przykład, że nawet w tym samym ciele tatuaż mógł łączyć estetykę z praktyką medyczną.
Współcześnie tatuaż jest przede wszystkim formą zdobienia ciała i narracji o sobie. W starożytności bywał:
skutkiem działania na ciało (nakłuwania/wygrzewania) w celach przeciwbólowych,
znakiem religijnym i ochronnym,
wyznacznikiem statusu i tożsamości.
Egipskie tatuaże z Gebelein pokazują też, że płeć i funkcja tatuaży były bardziej zróżnicowane, niż dawniej zakładano.
Literatura:
Dorfer L. i in. 1999. A medical report from the Stone Age? The Lancet, 354(9183): 1023-1025.
Samadelli G. i in. 2015. Complete mapping of the tattoos of the 5,300-year-old Tyrolean Iceman, Journal of Archaeological Science: Reports
Pabst M. i in. 2009. The tattoos of the Tyrolean Iceman: a light microscopical, ultrastructural and element analytical study, Journal of Archaeological Science, 36(10): 2335–2341
Friedman R. i in. 2018. Natural mummies from Predynastic Egypt reveal the world’s earliest figural tattoos, Journal of Archaeological Science
Austin A., Gobeil C. 2017. Embodying the Divine: A Tattooed Female Mummy from Deir el-Medina, BIFAO 116: 23-46
Taylor J., Bondarev A. i in. 2025. High-resolution near-infrared imaging reveals methods and materials of tattooing on Pazyryk Ice Mummies, Antiquity, 99(406): 1-18
Letofsky-Papst I. i in. 2010. Staining substances in decorative and therapeutic tattoos in a 1000-year-old Peruvian mummy, Journal of Archaeological Science 37(12): 3256–3263.
