Kanibalizm kultury magdaleńskiej - odkrycie z Jaskini Maszyckiej
Grafika wygenerowana przy pomocy Chat GPT.
Kanibalizm wśród społeczności paleolitycznych od dekad stanowi przedmiot intensywnych debat zarówno antropologów, jak i archeologów. W szczególności trudność sprawia odróżnienie działań mających charakter rytualny (np. pogrzebowy) od tych motywowanych potrzebą przetrwania lub przemocą międzygrupową. Przypadki jednoznaczne są rzadkie, a dowodów, kolokwialnie ujmując jest tyle co kot napłakał. Tym większe znaczenie mają znaleziska dobrze zachowane, w których ślady ingerencji w materiał kostny są liczne, wyraźne i możliwe do zinterpretowania w kontekście kulturowym. W tym miejscu zwracamy Waszą uwagę na Jaskinię Maszycką znajdującą się w Ojcowskim Parku Narodowym (woj. małopolskie), czyli przykład jednego ze stanowisk tego typu. To tam, dzięki wykorzystaniu nowoczesnych metod analiz mikroskopowym i tafonomicznym, możliwa była identyfikacja praktyk wykraczających poza typowe pogrzebowe rytuały magdaleńskie (kultury późnego paleolitu). Maszycka Jaskinia zlokalizowana jest w obrębie Jury Krakowsko-Częstochowskiej, w malowniczym krajobrazie doliny Prądnika. W paleolicie stanowisko najprawdopodobniej mogło zapewniać osłonę i dostęp do surowców, tym samym stanowiło atrakcyjną lokalizację na obozowanie w trudnych warunkach klimatycznych epoki lodowcowej. Archeolodzy datują osadnictwo w tym miejscu na okres od ok. 18 600 do 15 400 lat przed naszą erą, co odpowiada środkowemu okresowi datowania kultury magdaleńskiej. Warunki klimatyczne poprawiały się po ostatnim maksimum lodowcowym, co skutkowało ekspansją grup łowiecko-zbierackich w kierunku północnym i wschodnim. W tym okresie dochodziło do zwiększonej konkurencji o zasoby, czyli czynnik, który mógł prowadzić do napięć i potencjalnej przemocy międzygrupowej.
W przytoczonej w tym wpisie analizie, materiał szkieletowy odkryty w jaskini Maszyckiej obejmował 55 fragmentów kostnych, z czego zdecydowana większość (ponieważ ok. 70%) to fragmenty czaszek i żuchw. Tak znaczna nadreprezentacja czaszek może świadczyć o celowym wyborze do praktyk rytualnych lub konsumpcji, co znajduje potwierdzenie w śladach cięcia i łamania na analizowanym materiale. Na podstawie porównania elementów parietalnych określono, że badacze mieli do czynienia z co najmniej 10 osobnikami (sześcioma dorosłymi i czterema nieletnimi). Obecność niedojrzałych kości, takich jak niezrośnięte nasady obojczyków i kości ramieniowych, pozwoliły antropologom na przybliżoną identyfikację wieku, który oszacowano na od 6 do 21 lat. Co istotne, różnorodność wieku i płci sugeruje, że nie była to jednorazowa ofiara rytualna. Bardziej prawdopodobna wydaje się być teza sugerująca grupowe rytuały obejmujące całą społeczność.
Antropolodzy zastosowali w swojej pracy nowoczesne techniki tafonomiczne i mikroskopowe, po to aby zidentyfikować tzw. ślady modyfikacji antropogenicznych HIM (ang. human-induced modifications). Odkryte szczątki były badane zarówno makroskopowo, jak i przy użyciu mikroskopu konfokalnego, co umożliwiło trójwymiarową rekonstrukcję przekrojów nacięć. Łącznie na około 67% przebadanych fragmentów kostnych zaobserwowano ślady działalności człowieka takie jak np. nacięcia, przetarcia, ślady oddziaływania wysokiej temperatury czy złamań. Zastosowano mikroskop konfokalny, który umożliwił pomiar morfometrii poprzecznych przekrojów nacięć. Dane porównano z eksperymentalnymi śladami powstałymi wskutek cięć narzędziami kamiennymi, śladami zębów drapieżników oraz efektami nadeptywania. Wyniki jednoznacznie wskazują, że większość nacięć z jaskini Maszyckiej odpowiada parametrom cięć wykonanych przez człowieka narzędziami kamiennymi. Zatem z wysokim prawdopodobieństwem istnieje możliwość, że ciała zmarłych po śmierci był cięte i rozbierane z tkanek miękkich w sposób zgodny z technikami rzeźniczymi stosowanymi w obrabianiu zwierząt. Część wyników potwierdzono za pomocą analizy ilościowej.
Rezultaty analiz wykazały, że większość czaszek nosiła ślady cięcia w okolicach szwów czaszkowych, na linii ciemieniowej, potylicznej oraz przy wyrostkach jarzmowych. Charakterystyczne nacięcia w okolicach miejsc przyczepu mięśnia skroniowego i żwacza mogą świadczyć o zdejmowaniu skóry z twarzy i głowy – prawdopodobnie w celu pozyskania mózgu. Odnotowano również ślady łamania czaszek – obecność jam uderzeniowych i punktów aplikacji siły wskazuje na rozłupywanie czaszek, co mogło być związane z konsumpcją mózgu. W kościach długich znaleziono zarówno ślady usuwania mięśni, jak i złamania typowe dla prób wydobycia szpiku. W jednym przypadku zaobserwowano ślady ognia, co może świadczyć o termicznej obróbce fragmentu ciała.
Wyniki wskazują, że przynajmniej połowa osobników została poddana rozległemu opracowaniu ciał po śmierci, co w połączeniu z miejscem i charakterem cięć oraz złamań sugeruje nie rytualny, lecz użytkowy cel, czyli pozyskanie wartościowych części ciała do spożycia.
Literatura:
Marginedas F., Saladié P., Połtowicz-Bobak M., Terberger T., Bobak D., Rodríguez-Hidalgo A. 2025. New insights of cultural cannibalism amongst Magdalenian groups at Maszycka Cave, Poland, Scientific Reports, 15(1): 2351
