Kostne Księgi #5 – Kolory śmierci, czyli znaczenie przebarwień kości i ciała w ustaleniu przyczyny śmierci
Grafika wygenerowana przy pomocy kreatora obrazów Bing
Przebarwienia kości mogą dostarczyć cennych informacji w ustalaniu przyczyny śmierci oraz okoliczności zgonu. Natomiast analiza barwy plam opadowych na skórze, które również mogą wpływać na kolor kości, jest kluczowa w medycynie sądowej.
Zacznijmy zatem od początku. Przebarwienia kości mogą być wynikiem różnych procesów biologicznych, chemicznych i środowiskowych, które wpływają na ciało po śmierci. Kluczowe czynniki obejmują:
Proces gnilny: działanie mikroorganizmów prowadzi do powstawania siarczków, które mogą powodować ciemne przebarwienia kości, szczególnie w okolicach wilgotnych lub narażonych na wysoką temperaturę.
Mineralizację: kości narażone na działanie wody bogatej w minerały mogą zmieniać kolor na pomarańczowy, brązowy, a czasem zielonkawy w zależności od obecności żelaza lub miedzi.
Interesujące jest to, że niektóre przebarwienia kości są ściśle związane z określonymi rodzajami zatrucia lub warunkami środowiskowymi. Do najczęściej występujących zalicza się między innymi:
Malinowe przebarwienia: mogą wystąpić w przypadku zatrucia tlenkiem węgla, co powoduje wiązanie tlenku węgla z hemoglobiną, tworząc karboksyhemoglobinę. Jej pozostałości mogą wpływać na barwę kości w późniejszych etapach rozkładu.
Zielonkawe przebarwienia: wynikają z obecności siarczków żelaza, które powstają podczas gnicia, szczególnie w okolicach brzucha i wątroby, gdzie znajduje się dużo bakterii jelitowych.
Brunatne lub czekoladowe przebarwienia: często związane z zatruciem związkami utleniającymi (np. azotanami), co zmienia krew na methemoglobinę.
Badania nad zmianami zachodzącymi w wyniku powieszenia, dostarczają informacji o obecność podbiegnięć krwawych w przyczepach mięśni oraz wyrostkach kostnych. Jednakże, makroskopowo stwierdzane przebarwienia w obrębie wyrostków sutkowatych (struktury kości skroniowej stanowiącej element czaszki), sugerujące wylewy śródkostne, nie zawsze można potwierdzić badaniem mikroskopowym. Nie tylko przyczyna śmierci, ale również środowisko, w którym ciało było złożone ma ogromny wpływ na wygląd i barwę kości. Przykładowo, kości zanurzone w wodzie mogą ulec zielonkawemu lub czarnemu przebarwieniu w wyniku działania alg i bakterii. Gleby bogate w kwasy organiczne mogą powodować tworzenie się żółtych lub brązowych przebarwień kości. Natomiast gleby alkaliczne (o pH zasadowym) mogą zachować naturalny kolor kości na dłużej. Spalenie ciała prowadzi do zmian barwy kośćca w zależności od temperatury w jakiej zachodzi proces spalania. Od kremowo-białych przy niższych temperaturach do szarych lub czarnych przy bardzo wysokich temperaturach spalania. W kontekście przebarwień pośmiertnych, nie bez znaczenie pozostają także narzędzia wykorzystywane do popełniania zbrodni. Przedmioty użyte przed śmiercią lub np. podczas ćwiartowania ciała, mogą pozostawić ślady barwienia na krawędziach uszkodzonych kości, spowodowane przez osadzanie materiału (np. rdzy). W miejscach, gdzie występowały silne urazy tkanek miękkich, krew może przedostać się do tkanki kostnej, co pozostawia ślady barwienia w kości.
Duże znaczenie mają także barwy plam opadowych. Gdy ich kolorystyka jest odmienna od typowej barwy, może to świadczyć o zatruciu różnymi substancjami, a to z kolei często umożliwia ustalenie przyczyny zgonu.
Typowa wiśniowo-sina barwa plam opadowych jest wynikiem zubożenia krwi w tlen już po śmierci denata.
Malinowa może wskazywać na zatrucie tlenkiem węgla.
Karminowa daje powodów do wysnucia wniosku o zatruciu cyjanowodorem.
Czekoladowa lub czekoladowo-brunatna będzie wynikiem zatrucia związkami silnie utleniającymi.
Jasno-czerwona pojawia się po ekspozycji zwłok na niską temperaturę.
Bardzo ważnym narzędziem, umożliwiającym analizę wszelkich zmian w kolorystyce kości lub ciała jest mikroskop. Mikroskopia pozwala lepiej zrozumieć przyczyny przebarwień kości. Czasami do celów analizy takich śladów wykorzystywane są zaawansowane techniki, takie jak np.:
Spektroskopia w podczerwieni (FTIR): do analizy zmian chemicznych w kości.
SEM-EDS (skaningowa mikroskopia elektronowa z analizą energii dyspersyjnej): do identyfikacji pierwiastków, takich jak żelazo, miedź, czy siarka, odpowiedzialnych za przebarwienia.
Fluorescencja rentgenowska (XRF): do określania zawartości mineralnej kości.
Gdzie zatem wykorzystywana jest wiedza o zmianach barw kości i zwłok? Odpowiedź brzmi – wszędzie tam, gdzie należy ustalić przyczynę zgonu. Najczęściej zatem analizy te wykorzystuje się w badaniach sądowych, w których kolor kości może dostarczać wskazówek dotyczących czasu zgonu (ang. PMI, post-mortem interval) oraz okoliczności śmierci, a także w archeologii, gdyż przebarwienia te mogą ujawniać informacje o rytuałach pogrzebowych, takich jak kremacja, pochówkach składanych w wodzie, czy zastosowaniu substancji ochronnych (np. smoły lub wosku).
Literatura:
Ubelaker, D. H., & Rife, J. L. (2007). "The use of skeletal remains in forensic anthropology." Annual Review of Anthropology, 36, 157-177.
Cox, M., & Mays, S. (Eds.). (2000). Human Osteology in Archaeology and Forensic Science. Cambridge University Press.
Haglund, W. D., & Sorg, M. H. (Eds.). (2001). Advances in Forensic Taphonomy: Method, Theory, and Archaeological Perspectives. CRC Press.
Micozzi, M. S. (1991). Postmortem Change in Human and Animal Remains: A Systematic Approach. Springfield: Charles C Thomas Publisher.
Blau, S., & Ubelaker, D. H. (Eds.). (2009). Handbook of Forensic Anthropology and Archaeology. Left Coast Press.
