Granice człowieczeństwa: Co nauka mówi o kanibalizmie?
Kanibalizm, czyli konsumpcja ludzkiego ciała przez innych ludzi, jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych i budzących grozę tematów w historii ludzkości. Choć wydaje się reliktem przeszłości, dowody praktyk kanibalistycznych wskazują, na ich występowanie w czasach prehistorycznych, jak i współcześnie. W niniejszym artykule przyjrzymy się temu zjawisku oraz jego najtragiczniejszej konsekwencji.
Ślady kanibalizmu są dobrze udokumentowane dzięki badaniom archeologicznym. Praktyka ta występowała zarówno u Neandertalczyków, jak i Homo sapiens. Wskazują na to odkrycia w jaskiniach El Sidrón w Hiszpanii oraz Gough’s Cave w Anglii. Znalezione tam kości noszą ślady nacięć, które wskazują na celowe oddzielanie mięsa od kości. To dostarcza dowodów na to, że Neandertalczycy i wczesne populacje Homo sapiens praktykowały kanibalizm. Jakie były tego powody? Trudno to jednoznacznie określić. Motywacją mogły być zarówno głód, jak i rytuały, choć niektóre badania sugerują, że kanibalizm mógł wynikać z prób maksymalnego wykorzystania dostępnych zasobów w trudnych warunkach klimatycznych.
W wielu kulturach kanibalizm był zjawiskiem zakorzenionym w rytuałach i wierzeniach. Przykładem są plemiona Fore z Papui Nowej Gwinei, które praktykowały rytualny kanibalizm aż do połowy XX wieku. Członkowie tych plemion uważali, że konsumpcja ciał zmarłych pozwala zachować ich siłę duchową w obrębie społeczności. Historyczne relacje, w tym te z czasów odkryć Kolumba, opisywały również kanibalizm wśród plemion karaibskich. Choć niektóre z tych relacji mogły być przesadzone, wskazują one na istnienie praktyk kanibalistycznych m.in. w celach rytualnych.
Bardzo często kanibalizm występował również w znacznie mniej odległych czasach. Najczęściej miał on miejsce w ekstremalnych sytuacjach i stawał się krokiem w desperackiej próbie przetrwania. Do najbardziej znanych przypadków posunięcia się do kanibalizmu w celu ratowania własnego życia należą:
wyprawa Donnera (1846–1847). Dotyczyła ona grupy osadników przemierzających Sierra Nevada, którzy utknęli na pustkowiu podczas wyjątkowo surowej zimy. Z braku jedzenia niektórzy uczestnicy wyprawy uciekli się do konsumpcji zmarłych towarzyszy. Dowodami na te wydarzenia są relacje ocalałych. Praktyki te potwierdza również analiza archeologiczna miejsc obozowania wyprawy. Wydarzenia z XIX wieku stały się symbolem ludzkiej desperacji, ale także moralnych dylematów związanych z przetrwaniem.
Kolejną dramatyczną historią jest katastrofa lotnicza w Andach (1972), do której doszło w wyniku rozbicia się samolotu. Na pokładzie znajdowali się zawodnicy drużyny rugby. Ze względu na panujące warunki oraz miejsce katastrofy, akcja ratunkowa nie przyniosła rezultatu, a po kilku dniach została odwołana. Oznaczało to śmierć dla osób, którym udało się przeżyć katastrofę. Po kilku tygodniach bez jedzenia ocaleni zdecydowali się na zjedzenie ciał osób zmarłych w katastrofie. Decyzja ta była dramatycznym wyborem, który pozwolił przeżyć części z nich aż do momentu przybycia pomocy.
Grafika wygenerowana przy pomocy kreatora obrazów Bing.
Kanibalizm pociąga za sobą liczne konsekwencje. Nie tylko te prawne i etyczne. Jednym z najbardziej przerażających skutków kanibalizmu jest „kuru”, choroba neurodegeneracyjna wywołana przez priony, czyli chorobotwórcze białka, które mogą prowadzić do degeneracji tkanki mózgu. Priony są odpowiedzialne za takie choroby jak gąbczasta encefalopatia bydła (BSE) czy choroba Creutzfeldta-Jakoba. Choroba „kuru” występowała w społecznościach Fore, które spożywały mózgi swoich zmarłych współplemieńców w ramach rytuałów pogrzebowych. Pierwszymi objawami choroby były drżenie ciała i problemy z koordynacją ruchową. Choroba postępowała, prowadząc do demencji i śmierci. Praktyki w plemionach Fore zakończyły się w latach 50. XX wieku, ale przypadki kuru obserwowano jeszcze przez kilka dekad z powodu długiego okresu inkubacji prionów.
Kanibalizm, choć dziś postrzegany jako skrajna forma naruszenia granic moralnych, jest zjawiskiem głęboko zakorzenionym w ludzkiej historii. Przypadki kanibalizmu prehistorycznego, rytualnego czy wymuszonego głodem przypominają, że granice człowieczeństwa mogą zostać przesunięte w ekstremalnych warunkach. Choroba kuru zaś podkreśla, jak wysoką cenę może mieć przekroczenie tych granic.
Literatura:
Villa P., Eric M. 1991. Breakage patterns of human long bones, Journal of Human Evolution, 21(1):27-48
Lindenbaum, S. 2013. Kuru Sorcery: disease and danger in the New Guinea highlands, https://www.google.pl/books/edition/Kuru_Sorcery/gkceCwAAQBAJ?hl=pl&gbpv=1&dq=inauthor:%22Shirley+Lindenbaum%22&printsec=frontcover (dostęp grudzień 2024)
Prusiner, S. B. 1997. Prion Diseases and the BSE Crisis, Science, 278 (5336):245-251
Read, P. P. 1974. Alive: the story of the Andes survivors, https://books.google.pl/books?id=UqHMDAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=pl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false (dostęp grudzień 2024)
