Kostne Księgi #4 – Choroby zakaźne a kości (kiła, trąd, gruźlica)
Grafika wygenerowana przy pomocy kreatora obrazów Bing i zmodyfikowana.
Syfilis, a właściwie kiła to bakteryjna choroba zakaźna, która od dawien dawna jest znana ludzkości. W przeszłości stanowiła i nadal stanowi poważny problem zdrowotny dla ludzi na całym świecie. Z historii ludzkości znane są przypadki wybuchu epidemii tej choroby. Pierwsze przypadki występowania choroby w Europie datowane są na XV wiek, a analizując materiał szkieletowy, w trakcie prac wykopaliskowych można natknąć się na ślady właśnie tej choroby. Jest ona powodowana przez krętka bladego Treponema pallidum, względnie beztlenową bakterię zaliczaną do Gram-ujemnych. Jako główne wrota zakażenia uważa się przenoszenie drogą płciową. Jednak nie jest to jedyny sposób na zarażenie się. Możliwe jest zakażenie przez kontakt z ranami czy drogą przezłożyskową.
Choroba ta zignorowana może rozwijać się w kilku stadiach, a te charakteryzują się występowaniem określonych, specyficznych dla każdego etapu objawów. Okres wylęgania w organizmie żywiciela może wynosić od 9 do 90 dni. Kiła pierwotna określana inaczej jako wczesna może trwać do 2 lat i będzie objawiać się występowaniem bezbolesnej grudki w okolicy genitaliów, dróg rodnych, odbytu czy jamy ustnej, która po pewnym czasie ulega owrzodzeniu. Kolejny etap czyli kiła wtórna będzie charakteryzować się występowaniem wysypki na tułowiu oraz kończynach. Dodatkowo pojawiają się objawy ogólne takie jak np. ból głowy i gorączka. Dalej choroba przechodzi w stan utajony, który może trwać latami i będzie przebiegać bezobjawowo, jednak w organizmie żywiciela, krętki blade nadal będą obecne. Ostatnim etapem jest kiła trzeciorzędowa, która skutkować będzie wystąpieniem u chorego poważnych komplikacji zdrowotnych. Choroba zacznie atakować sercem mózg oraz kościec i pojawią się guzowate zmiany w tkankach.
W przypadku kiły trzeciorzędowej bakteria może zaatakować układ szkieletowy, prowadząc do poważnych zmian i deformacji kości co skutkować może zmianami w sylwetce. Choroba doprowadza do stanu zapalnego kości i strukturalnych zmian w tkance kostnej. Obecnie wraz z postępem medycyny oraz w związku z wczesnym wykryciem choroby i zastosowaniem odpowiedniej terapii, te zmiany tkanki kostnej są rzadkością. Jednak w trakcie analizy materiału szkieletowego populacji pradziejowych, można natknąć się na osobniki cierpiące niegdyś na zaawansowaną postać syfilisu. Najbardziej charakterystycznymi zmianami, które mogą sugerować zakażenie tą chorobą za życia zmarłego będą ogniska martwicze kości, szablaste podudzia oraz wspomniane już deformacje twarzoczaszki.
Znany od zarania dziejów trąd to przewlekła choroba zakaźna powodowana przez bakterię Gram-dodatnią prątek trądu Mycobacterium leprea. Ta ma dość długi okres wylęgania, trwający nawet do 20 lat. Ponadto bakterie w organizmie zakażonego namnażają się dość powoli. Choroba sama w sobie może występować w dwóch postaciach tuberkuloidowej oraz lepromatycznej i są wypadkową różnego sposobu odpowiedzi na czynnik chorobotwórczy (odpowiedź limfocytów Th1 lub Th2). Choć medycyna aktualnie stoi na bardzo wysokim i rozwiniętym poziomie, to wciąż nie wynaleziono szczepionki na tę chorobę, a sama choroba jest trudna do wyleczenia i stanowi wyzwanie dla służb medycznych na całym świecie.
Do infekcji może dojść przez kontakt z zarażonym drogą kropelkową, a bardziej podatne na zakażenie będą osoby ze słabą odpornością. Czynnikiem ryzyka bez wątpienia będzie również życie w niehigienicznych warunkach. Chorobę można podzielić na 4 fazy. W pierwszej dochodzi do zakażenia, ale mogłoby się wydawać że nic się nie dzieje, gdyż patogen może żyć w ciele żywiciela przez wiele lat i nie dawać objawów infekcji. W drugiej fazie pojawiają się objawy skórne w postaci jaśniejących plam. W trzecim stadium prątek trądu atakuje nerwy czuciowe, powodując ich uszkodzenie. W zaawansowanym stadium choroby mogą pojawiać się deformacje dystalnych części kończyn górnych i dolnych.
Trąd jest kolejnym przykładem choroby zakaźnej która może odbijać swoje piętno na kościach. Patogen może prowadzić do stanu zapalnego kości i okostnej. Ponadto, działając pośrednio przez uszkodzenie nerwów obwodowych, które odbierają i przekazują do wyższych ośrodków informacje czuciowe. Te z kolei będąc uszkodzone, nie są w stanie pełnić prawidłowo swoich funkcji. Brak czucia może prowadzić do nieodwracalnych uszkodzeń i kontuzji w obrębie rąk i stóp, a tym samym prowadzić do występowania deformacji w obrębie tych części ciała.
Jedną z najstarszych znanych ludzkości chorób jest tuberkuloza, choć większość kojarzy ją pod nazwą gruźlica. Jest ona przewlekłą chorobą zakaźną. Za winowajcę jej występowania można uznać bakterie Gram-dodatnią prątek gruźlicy Mycobacterium tuberculosis. Pomimo postępu nauki i medycyny ta choroba wciąż stanowi wyzwanie dla wielu specjalistów z całego świata i nie można jej lekceważyć. Bakteria ta jest odporna na wiele różnych typów antybiotyków.
Patogenem można zarazić się przez układ oddechowy drogą kropelkową, mając kontakt z chorym. Bardziej podatne na zakażenie będą osoby ze słabszym układem immunologicznym. Ponadto do czynników ryzyka zaliczyć można niehigieniczne warunki bytowania czy zanieczyszczenie powietrza. Chorobę można podzielić na trzy fazy – pierwotną, utajoną i aktywną. W pierwszej dochodzi do infekcji i objawia się stosunkowo łagodnie (gorączka, kaszel, ogólne zmęczenie). W fazie utajonej patogen chorobotwórczy, choć zostaje w organizmie chorego, to nie daje żadnych znaków swojej obecności. W ostatniej aktywnej fazie prątek gruźlicy daje w kość swojemu gospodarzowi, a oznaki choroby są dużo bardziej wyraźne i uciążliwe (m.in. przewlekły kaszel, plucie krwią, bóle w klatce piersiowej, nocne poty).
W tym wszystkim ta choroba może odbijać swoje piętno także na kościach i stawach chorego. Analizując materiał szkieletowy populacji pradziejowych w ich kościach można zaobserwować kilka znaków, które mogą sugerować, że dany osobnik za życia cierpiał na gruźlicę. Ta może w swoim przebiegu przyczyniać się do występowania stanów zapalnych w obrębie tkanki kostnej. Ponadto o gruźlicy mogą świadczyć zmiany strukturalne w obrębie żeber i kręgów w odcinku piersiowym i lędźwiowym kręgosłupa.
Literatura:
Amey J., Amey D. 2022. Investigating syphilis in early modern Estonia using skeletal archaeological evidence from Tartu, Archaeologia Baltica, 29: 93-97
Ankad B.S., Halawar R.S. 2015. Bone involvement in leprosy: Early changes, Radiology of Infectious Diseases, 1(2): 88-89
Cianciara J., Juszczyk J. 2007. Choroby zakaźne i pasożytnicze, Czelej, Lublin
Gładykowska-Rzeczycka J. 1982. Schorzenia swoiste ludzkości z dawnych cmentarzysk Polski, Przegląd Antropologiczny, 48(1-2): 39-55
Kwiatkowska B. 2017. Wyznaczniki stresu fizjologicznego, w: Budowa fizyczna człowieka na ziemiach polskich wczoraj i dziś (red: M. Kopczyński i A. Siniarska), Muzeum Historii Polski, Warszawa
Larentis O., Pangrazzi C., Tonina E. 2023. Osteological Evidence of Possible Tuberculosis from the Early Medieval Age (6th–11th Century), Northern Italy, Heritage, 6: 4886-4900
Mariotto V., Zuppello M., Pedrosi M., Bettuzzi M., Brancaccio R., Peccenini E., Morigi M.P., Belcastro M. 2015. Skeletal evidence of tuberculosis in a modern identified human skeletal collection (Certosa cemetery, Bologna, Italy), American Journal of Physical Anthropology, 157, doi:10.1002/ajpa.22727.
Roberts C. 2018. The Bioarchaeology of Leprosy: Learning from the Past, w: International Textbook of Leprosy (red: D. M. Scollard i T. P. Gillis, American Leprosy Missions, Greenville
