Granica między życiem a śmiercią
Grafika stworzona przy pomocy generatora obrazów Bing.
Współczesna nauka oraz technologia medyczna od lat próbują odpowiedzieć na pytanie: gdzie dokładnie przebiega granica między życiem a śmiercią. Choć wydaje się to być oczywiste, definicje śmierci i sposoby jej stwierdzania ewoluowały na przestrzeni wieków. Dawniej za niepodważalny dowód śmierci uznawano ustanie akcji serca, jednak postęp naukowy i pojawienie się zaawansowanych metod reanimacyjnych zmusiły nas do ponownego przemyślenia tego zagadnienia.
Śmierć biologiczna była przez długi czas definiowana jako zatrzymanie krążenia i oddychania, czyli moment, w którym serce przestaje pompować krew, a komórki organizmu nie otrzymują tlenu. W tym momencie następuje tzw. śmierć kliniczna. Jednak rozwój techniki przeprowadzania resuscytacji krążeniowo-oddechowej oraz urządzeń takich jak defibrylatory pozwalają na przywrócenie krążenia nawet po kilku minutach od zatrzymania pracy tego narządu. W związku z tym, sama śmierć kliniczna nie jest jednoznacznym dowodem śmierci. Z tego też powodu w latach 60. XX wieku zaczęto wprowadzać pojęcie śmierci mózgu, uznając ją za ostateczny i nieodwracalny dowód na zakończenie życia. Śmierć mózgu to stan, w którym mózg, w tym pień mózgu odpowiedzialny za podstawowe funkcje życiowe, przestaje funkcjonować, a uszkodzenia są nieodwracalne.
Obecnie w medycynie stosuje się różne kryteria śmierci, które mają na celu dokładne ustalenie, czy doszło do nieodwracalnego wygaśnięcia funkcji życiowych. Najważniejsze z nich to:
Śmierć mózgu: jest to najbardziej wiarygodny wskaźnik śmierci. Diagnostyka obejmuje szereg badań neurologicznych, w tym sprawdzenie odruchów, odpowiedzi na bodźce oraz aktywności elektrycznej mózgu. W wielu krajach śmierć mózgu jest uznawana za moment śmierci, nawet jeśli serce wciąż bije dzięki wsparciu aparatury medycznej.
Śmierć sercowo-oddechowa: Tradycyjnie, śmierć była utożsamiana z zatrzymaniem pracy serca i oddechu. Jednak, jak już wspomniano, metody reanimacyjne mogą tymczasowo przywrócić te funkcje. Dlatego diagnozowanie śmierci na podstawie samego zatrzymania serca nie jest już tak jednoznaczne.
Stosowanie zaawansowanych technologii diagnostycznych: W nowoczesnej medycynie używa się również zaawansowanych narzędzi, takich jak EEG (elektroencefalogram) czy MRI (rezonans magnetyczny), które mogą pomóc określić aktywność mózgową, szczególnie w przypadkach pacjentów w śpiączkach lub na granicy życia i śmierci.
Jak potwierdzano śmierć w przeszłości czyli średniowieczne metody diagnozowania zgonu
W średniowieczu i późniejszych epokach stwierdzanie śmierci nie było tak precyzyjne jak dziś. Brakowało zaawansowanych narzędzi medycznych, dlatego diagnozy często opierały się na obserwacji zewnętrznych oznak ustania funkcji życiowych, takich jak brak oddechu czy tętna. Często jednak metody te były zawodne, co prowadziło do obaw związanych z przypadkowym pogrzebaniem żywcem.
Grafika stworzona przy pomocy generatora obrazów Bing.
Testy stosowane w średniowieczu do potwierdzenia śmierci:
Lustro lub zapalona świeca przykładana do ust: Jednym z popularnych sposobów sprawdzania, czy osoba oddycha, było umieszczanie lustra przed ustami zmarłego. Jeśli powierzchnia lustra nie zachodziła parą, uznawano, że nie ma oddechu, a osoba prawdopodobnie nie żyje. Podobnie było ze świecą. Jeżeli płomień migotał lub zgasł świadczyło to o tym, że człowiek oddycha.
Zakładanie wąskiego powroza na palce: Aby upewnić się, że krążenie rzeczywiście ustało, wokół palców zmarłego zaciskano sznurki lub nici. Brak zmian w kolorze skóry (przy braku krążenia) miał świadczyć o śmierci.
Badanie reakcji bólowych: W celu wywołania reakcji bólowej przebijano skórę igłą lub przypalano ją rozgrzanym żelazem. Brak jakiejkolwiek reakcji uznawano za dowód na zgon.
Jednak obawy przed pochowaniem żywcem były w średniowieczu bardzo powszechne. Niektórzy ludzie przez lęk przed zakopaniem żywcem żądali w testamencie, aby ich głowa została odcięta, a serce przebite przed pochówkiem. Istnieją liczne zapisy historyczne o przypadkach, w których odkrywano, że pogrzebana osoba próbowała wydostać się z trumny. Z tego powodu, na przełomie wieków, wprowadzano różne środki ostrożności:
Trumny bezpieczeństwa (safety coffins): W XVIII i XIX wieku popularność zyskały trumny z dzwonkiem. Zmarły miał przy sobie linkę połączoną z dzwonkiem na powierzchni, co pozwalało, w przypadku nagłego powrotu świadomości, zawiadomić żywych.
Obserwacja przed pogrzebem: W średniowieczu oraz późniejszych epokach często stosowano tzw. czuwanie nad zmarłym przez kilka dni przed pogrzebem. Ciało zmarłego było obserwowane, aby upewnić się, że nie ma żadnych oznak życia, zanim zostało pochowane. W niektórych krajach popularne były tzw. „domy zwłok”, w których składowano ciała do momentu, aż te zaczęły gnić. Gnicie było niepodważalną oznaką śmierci, co niwelowało możliwość pochowania kogoś żywcem.
Balsamowanie i inne zabiegi: W niektórych kręgach, zwłaszcza w epoce wiktoriańskiej, zaczęto stosować balsamowanie i inne zabiegi konserwacyjne ciała, co również miało na celu upewnienie się, że osoba jest na pewno martwa.
Zatem gdzie leży granica pomiędzy życiem a śmiercią? Obecnie, w obliczu postępującej technologii, granica między życiem a śmiercią staje się coraz bardziej rozmyta. Neurobiologia odkrywa coraz więcej na temat tego, jak umiera mózg, i jak długo po zatrzymaniu krążenia mogą jeszcze działać poszczególne komórki nerwowe. Badania nad tym, jak długo komórki mózgowe mogą przetrwać po śmierci, wciąż trwają, a niektóre sugerują, że procesy biologiczne mogą działać nawet kilka godzin po śmierci klinicznej. Choć współczesna medycyna oferuje precyzyjne narzędzia do diagnozowania śmierci, wciąż istnieje wiele niepewności. Stan krytyczny między życiem, a śmiercią może trwać dłużej, niż dotychczas uważano i ta granica między tymi dwoma stanami nie jest jednoznaczna. Warto pamiętać, że choć kryteria takie jak śmierć mózgu są obecnie powszechnie akceptowane, badania nad procesem umierania wciąż trwają. Z każdym odkryciem naukowym dowiadujemy się więcej o tym, jak długi i skomplikowany może być proces przechodzenia od życia do śmierci.
Podsumowując - śmierć nie jest jednym, precyzyjnym momentem, lecz raczej dłuższym procesem, który może obejmować różne etapy i objawy. Ostateczne stwierdzenie, kiedy ktoś umiera, wciąż jest wyzwaniem, które wymaga kompleksowego podejścia medycznego, etycznego i filozoficznego. Choć dzisiejsze metody potwierdzania śmierci są bardzo precyzyjne, granica między życiem a śmiercią pozostaje płynna i nie jest jednoznaczna.
Literatura:
Koch, Ch. 2018. What Is Consciousness?, Scientific American, 318(6): 60-64
Laureys S., Gosseries O., Tononi G. 2015. The neurology of consciousness: cognitive neuroscience and neuropathology, Academic Press.
Parnia S. et al. 2014. AWARE—AWAreness during REsuscitation—A prospective study, Resuscitation, Elsevier, 85(12): 1799-1805
Kalajtzidis J. 2019. Definition of Heath as a challenge for humanisty In the 21st century, Wschodni rocznik humanistyczny, 16(1): 19-26
Vrselja Z, et al. 2019. Restoration of brain circulation and cellular functions hours Post-mortem, Nature, 568: 336-343
https://australian.museum/about/history/exhibitions/death-the-last-taboo/signs-of-death
