Wyjątkowa cecha Homo sapiens
Grafika stworzona przy pomocy narzędzia Bing generator obrazów AI.
Każdego dnia na swojej drodze spotykamy ludzi. Przekazujemy między sobą różne komunikaty, porozumiewamy się między sobą. Jeśli ktoś do nas coś mówi, z łatwością jesteśmy w stanie odebrać, rozszyfrować i przeanalizować tę wiadomość, a następnie zareagować na nią. Można powiedzieć, że to nic szczególnego i wyjątkowego. Przecież w Królestwie zwierząt różne organizmy też komunikują się ze sobą za pomocą np. mowy ciała i skutecznie są w stanie odebrać różne informacje typu ,,Nie zbliżaj się! To moje terytorium, jestem groźny, pełen sił i gotowy do ataku”. Jednak człowiek wykształcił coś, co wniosło przekazywanie informacji na wyższy poziom. Wykształcił MOWĘ.
W dzisiejszym artykule przedstawimy Wam kilka informacji i ciekawostek dotyczących ludzkiej mowy. Jest przede wszystkim własnością kultury człowieka. Systemem porozumiewania się ludzi za pomocą generowanych przez nich dźwięków. Aby usystematyzować informacje, zaczniemy od przedstawienia kluczowych cech ludzkiej mowy. Jest artykułowana i charakteryzuje się:
przemieszczeniem czasowym – potrafimy rozmawiać o przeszłości i przyszłości,
niegenetycznym przekazywaniem – nie rodzimy się z umiejętnością mówienia (są przekazywane jedynie predyspozycje do jej wykształcenia). Dopiero w późniejszym okresie ontogenetycznym nabywamy tę umiejętność,
produktywnością,
możliwością nadawania nazw.
Genetyka
Gen FOXP2 zlokalizowany na długim ramieniu 7 chromosomu jest kluczowy dla prawidłowego rozwoju mowy. Gen ten nie występuje tylko u człowieka (co ciekawe np. u ptaków będzie wiązał się z rozwojem umiejętności śpiewu, który dla tej gromady stanowi formę komunikacji).
Gen jest aktywny w obrębie ośrodkowego układu nerwowego i koduje białko Forkhead Box Protein P2. Te z kolei stanowi czynnik transkrypcyjny, kontrolujący działanie innych genów – kontroluje je przez aktywację około 60 genów i dezaktywację ponad 50 kolejnych. W konsekwencji tych działań (w bardzo dużym uproszczeniu) mózg, mięśnie twarzy, języka, struny głosowe i układ oddechowy są w stanie ze sobą wzajemnie współpracować, aby ludzie byli w stanie posługiwać się mową. Osoby z mutacją tego genu będą mieć problem z rozumieniem mowy i posługiwaniem się nią, przy jednoczesnym braku dowodów na niską inteligencję czy opóźnienie umysłowe. Co ciekawe sekwencjonowanie DNA Homo neanderthalensis wskazało na obecność w jego genomie dokładnie tego samego wariantu genu FOXP2 sugerując, że gatunek ten (pod kątem genetycznym) mógł być w stanie komunikować się przy pomocy mowy.
Grafika stworzona przy pomocy narzędzia Bing generator obrazów AI.
Anatomia mózgu
Analizując mapę mózgu Brodmanna, można natknąć się na dwa ciekawe ośrodki korowe – Broki oraz Wernickego. Pierwszy z nich, zlokalizowany w płacie czołowym, w tylnej części dolnego zakrętu czołowego. Obszar ten będzie stanowił ośrodek ruchowy mowy. Gdy mówimy, ten ośrodek ulega aktywacji, pobudzeniu. Zatem ów rejon mózgu odgrywa kluczową rolę w generowaniu mowy, wypowiadaniu słów, ale nie tylko, ponieważ odpowiada za przetwarzanie fonologiczne i składniowe, przekształcanie grafemów na fonemy, rozumienie i postrzeganie mowy. Niekiedy w Internecie natknąć można się na określenie ,,Ośrodek Broca”, jednak jest to niewłaściwe nazewnictwo.
Z kolei ośrodek Wernickiego ulokowany w tylnej części zakrętu skroniowego górnego w płacie skroniowym kory mózgu jest odpowiedzialny za rozumienie mowy. Mówiąc bardziej obrazowo, obszar ten jest aktywny, gdy ktoś do nas coś mówi, przekazuje pewną wiadomość, a my rozszyfrowujemy tą informację. Ten obszar odpowiedzialny jest za rozpoznawanie głosek, wyrazów i zdań.
Rycina powyżej przedstawia lokalizację ośrodków Broki i Wernickiego. Schemat ludzkiego mózgu wygenerowany przy pomocy narzędzia Bing generator obrazów AI.
Aparat mowy
Jesteśmy w stanie mówić dzięki specjalnej budowie górnych i dolnych dróg oddechowych. Wyróżnić można 3 części organizmu ludzkiego, które pozwalają generować słowa, czyli aparat oddechowy (głównie płuca), fonacyjny (przede wszystkim krtań) i artykulacyjny (np. jama ustna). W toku ewolucji doszło do wielu zmian anatomicznych w tym obrębie organizmu. Główną przyczyną tego stanu rzeczy było przyjęcie przez Homo sapiens dwunożnej postawy ciała. Przede wszystkim krtań i kość gnykowa obniżyły się. Doszło do wydłużenia nasady języka i pionizacji jego ⅓ tylnej części. Do innych zmian wpływających na funkcje aparatu mowy wyróżnić można zmniejszenie masywności żuchwy i redukcja mięśni żucia, zwiększenie przestrzeni dla języka w obrębie jamy ustnej, bardziej pionowe ustawienie zębów, redukcja przerw między zębami (diastem), rozwój mięśnia okrężnego ust, zmniejszenie szpary ustnej i pojawienie się wyniosłości bródkowej. W całym procesie generowania dźwięków nie można pominąć zatok w obrębie twarzowej części czaszki, które działają jak rezonatory. Ten szereg zmian anatomicznych, a także obecność genu FOXP2 i korowych ośrodków mowy doprowadził do powstania mowy artykułowanej.
Źródła:
Knutelski S., Wiorek M., Knutelska E. 2017. Jak powstał człowiek, czyli o ewolucji ludzkiego genomu, Wszechświat, 118(10-12): 255-259
Szumera G. 1992. Teoria cywilizacji w ujęciu Erazma Majewskiego, Folia Philosophica, 10: 161-175
Young P. A. 2016. Neuroanatomia kliniczna, Edra Urban & Partner, (redakcja Moryś Janusz)
Zarański A. 2022. Mowa – wyjątkowa umiejętność człowieka, Ewolucja myślenia, https://ewolucjamyslenia.pl/mowa-wyjatkowa-umiejetnosc-czlowieka/
Żywiczyński P., Wacewicz S. 2015. Ewolucja języka. W stronę hipotez gesturalnych. Toruń, Wydawnictwo Naukowe UMK.
Atlas mózgu wg Brodmanna https://www.fmriconsulting.com/brodmann/Interact.html
