Kostne księgi #1 - Rozpoznawanie płci w oparciu o materiał szkieletowy
Grafika autorstwa fotografa ,,FH’’ pochodząca z serwisu Pexels.
Ludzkie kości są jak zapisane księgi życia osób do których należały. Dają specjalistom wiele informacji dotyczących płci, wieku, stanu zdrowia i przebytych chorobach, wysokości ciała, wyglądu twarzy czy sposobu odżywiania. Jedną z pierwszych czynności, jaką wykonuje antropolog w trakcie przeprowadzania ekspertyz antropologicznych jest określenie płci w oparciu o materiał szkieletowy. Najczęściej wykorzystuje się do tego cechy diagnostyczne czaszki oraz miednicy, gdyż ich budowa wykazuje dymorfizm płciowy.
nadmężczyzna
mężczyzna
neutralna
kobieta
nadkobieta
Czaszka (cranium)
Do cech na podstawie, których można określić płeć w oparciu o czaszkę osobnika, zaliczyć można pochylenie łuski kości czołowej, guzy czołowe i ciemieniowe, kształt oczodołów i ostrość ich górnej krawędzi, masywność guzowatości potylicznej, wyrostka sutkowatego kości skroniowej, łuki nadbrwiowe, kresy skroniowe.
Ale od początku… Czaszki męskie w swojej ogólnej budowie są bardziej masywne w porównaniu do kobiecych. Mają też większą wielkość ogólną, pojemność puszki mózgowej (kobiet jest mniejsza o około 150-200 cm3) i powierzchnię otworu wielkiego (foramen magnum), a kłykcie potyliczne (condyli occipitales) znajdujące się po prawej i lewej stronie otworu wielkiego są większe.
Łuska kości czołowej (squamosa ossis frontale) wykazująca cechy typowo męskie, będzie bardziej pochylona do tyłu (u kobiet jest ona ustawiona bardziej pionowo). Twarzową część czaszki u panów można określić jako dłuższą i szerszą. Guzy czołowe i ciemieniowe są słabo wydatne w porównaniu do czaszek żeńskich. Wejście do oczodołu w czaszkach męskich będzie bardziej prostokątne i niskie, a u kobiet – okrągłe. Po dotknięciu palpacyjnie (palcami) górnej krawędzi oczodołu, krawędź ta w czaszkach należących do kobiet będzie bardziej ostra i cienka, a u mężczyzn z kolei grubsza i zaokrąglona. Znajdujące się nad górną krawędzią oczodołu, łuki brwiowe u pań będą delikatnie zaznaczone, a u panów wyraźniejsze.
Punkt nasion (punkt antropometryczny położony na szwie nosowo-czołowym pomiędzy oczodołami) u mężczyzn jest położony głębiej w porównaniu do kobiet. Łuk jarzmowy (arcus zygomaticus) i kość jarzmowa (os zygomaticus) u kobiet będą charakteryzować się delikatniejszą budową koścca. Ponadto dla czaszek kobiecych dość często można zaobserwować prognatyzm zębodołowy (kości szczęki [maxilla] są wysunięte do przodu w porównaniu do żuchwy).
Z racji tego, że mężczyźni zazwyczaj odznaczają się wiekszą muskularnością sylwetki, miejsca przyczepów na kości muszą być po prostu masywniejsze. Ich kresy skroniowe (linea temporalis), karkowe (linea nuchae) oraz guzowatość zewnętrzna kości potylicznej (protuberantia occipitalis externa) będą silniej uwydatnione w porównaniu do kobiet. Znacznie masywniejszy będzie także wyrostek sutkowaty kości skroniowej (processus mastoideus ossis temporalis), który stanowi przyczep dla mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego. Szczególne cechy można zaobserwować też na żuchwie (mandibula). Przede wszystkim kość ta u panów będzie masywniejsza i większa, kąt tworzony przez trzon żuchwy i ramiona będzie zbliżony do kąta prostego, a kąty żuchwy będą bardziej zaznaczone (niekiedy nawet wywinięte na zewnątrz). U kobiet wysokość trzonu będzie mniejsza, trzon z ramionami będą tworzyć kąt rozwarty, a kąty żuchwy będą proste ze słabymi wyniosłościami. Graficznie różnice dymorficzne czaszki przedstawiono na ryc. 1.
Rycina 1. Dymorfizm płciowy czaszki Homo sapiens (źródło: https://www.mdpi.com/2571-9408/6/5/217).
Miednica (pelvis)
Obręcz miednicza to część szkieletu, która składa się z kilku kości – dwóch kości miednicznych (os coxae) powstałych ze zrośnięcia kości biodrowej (os ilium), kulszowej (os ischii) i łonowej (os pubis) oraz z kości krzyżowej (os sacrum). Na niej również odznaczają się cechy dymorficzne. Gdy porównamy sobie budowę sylwetki męskiej i żeńskiej zauważymy, że kobiety mają szersze biodra w porównaniu do panów. Ta różnica dymorficzna w dużej mierze wiąże się z przystosowaniem kobiet do wydawania na świat potomstwa. Przy zbyt wąskiej miednicy, dziecko będzie mieć poważne problemy z przechodzeniem przez drogi rodne swojej matki. Miednica pań będzie szersza i niższa, a panów – węższa i wyższa.
Miednicę można podzielić na większą i mniejszą, a granice między nimi stanowi kresa graniczna (linea terminalis). Miednica większa (znajdująca się nad tą kresą) u kobiet jest niska i szeroka, a talerze biodrowe ustawione są bardziej rozłożyście, na boki w porównaniu do miednic męskich, które są węższe i wyższe, a kości biodrowe ustawione są bardziej pionowo. Dlatego też jeśli zmierzymy odległość pomiedzy panewkami stawu biodrowego (acetabulum) odnotujemy większą wartość pomiaru dla miednic kobiecych niż męskich. Spoglądając na miednicę od góry, widzimy wejście do miednicy mniejszej. U kobiet to wejście jest szerokie i owalne, a u mężczyzn – wąskie i sercowate.
Jeśli spojrzymy na miednicę od przodu zauważymy, że dwie kości łonowe łączą się ze sobą spojeniem łonowym, a dolne ramiona tych kości odchodzą od siebie. W miednicach męskich kąt tworzony przez te kości będzie mniejszy, ostry, a w miednicach żeńskich – prosty i rozwarty. Ponadto guzy kulszowe w szkieletach kobiecych są bardziej od siebie oddalone.
Kości łonowa i kulszowa w pojedyńczej kości miedniczej łączą się ze sobą w taki sposób, że tworzą otwór zasłoniony. U osobników płci męskiej jest on bardziej owalny o brzegu zaokrąglonym, a dla szkieletów kobiecych – trójkątny niekiedy o ostrym brzegu. Wizualizacje różnic dymorficznych przedstawiono na ryc. 2.
Rycina 2. Dymorfizm płciowy miednicy (źródło: https://quizlet.com/413364813/male-vs-female-pelvis-diagram/).
Jeśli spojrzymy na miednicę z boku w kości kulszowej ujrzymy dwa wcięcia na granicy, których znajduje się kostny wyrostek określany jako kolec kulszowy (spina ischiadica). Oddziela on od siebie wcięcie kulszowe większe i mniejsze (incisura ischiadica major et minor). Wcięcie kulszowe mniejsze w zależności od płci może być głębsze lub płytsze. U kobiet jest ono płytsze, ale szersze – u mężczyzn z kolei głębsze ale i węższe.
Kość krzyżowa (os sacrum) z kolei stanowi część kręgosłupa i jest częścią budującą obręcz miedniczą jak już to zostało wspomniane. Powstaje ze zrośnięcia kręgów krzyżowych i również jest elementem na podstawie którego można oszacować płeć osobnika. U mężczyzn jest ona bardziej wąska i wyższa, na dodatek może być bardziej zakrzywiona, wygięta w łuk, a u kobiet będzie ona szersza, krótsza i słabo wygięta (ryc. 3).
Rycina 3. Kość miedniczna lewa kobiety (po lewo) i mężczyzny (po prawo) widziana z boku (źródło: https://static.cambridge.org/binary/version/id/urn:cambridge.org:id:binary:20191129104549741-0286:9781108185738:19957fig1_3.png?pub-status=live).
Elementem szkieletu łączącym się z miednicą będzie kość udowa (femur). Jeśli antropolog dysponuje tylko taką kością, ma możliwość określić prawdopodobną płeć osobnika. Męskie kości udowe charakteryzują się większym kątem szyjkowo-trzonowym tworzonym przez długą oś trzonu kości (corpus femoris) i oś szyjki kości (collum femoris; ryc. 4). Jest to efekt budowy miednicy – u kobiet miednica jest szersza, a panewki stawu biodrowego są od siebie bardziej oddalone. Możliwe jest także oszacowanie prawdopodobnej płci osobnika, dokonując pomiarów łopatki (scapulae), obojczyka (claviculae), kości ramiennej (humerus), promieniowej (radius), łokciowej (ulna) czy piszczelowej (tibia), a następnie porównanie ich do specjalnych tabel, w których ujęto zakres wartości pomiarowych dla określonych kości. Metody te wykorzystuje się jednak wtedy, gdy nie mamy w posiadaniu kości czaszki ani miednicy.
Rycina 4. Kąt tworzony przez szyjkę i trzon kości udowej u kobiety (po lewo) i mężczyzny (po prawo. Źródło: grafika autorstwa własnego inspirowana schematem z podręcznika Malinowski A., Bożiłow W. 1997. Podstawy antropometrii)
Źródła:
Malinowski A., Bożiłow W. 1997. Podstawy antropometrii, Warszawa-Łódź, Wydawnictwo Naukowe PWN
Młodziejowski B. 1993. Badania sądowo-lekarskie szczątków kostnych, Palestra, 37/9-10: 21-30
